De betekenis van iconen en bladgoud in kunst en spiritualiteit

Een icoon betekent in het Grieks ‘tekening’ en in het Oudgrieks ‘beeld’ of ‘afbeelding’. Een eikoon verwijst specifieker naar een religieuze afbeelding van Christus, de moeder Gods, heiligen of belangrijke kerkelijke feestdagen. In de kunstgeschiedenis is bladgoud vaak gebruikt om deze iconen te versieren en hun heiligheid te onderstrepen.

Bij bladgoud denken we al snel aan iconen. Iconenschilders schilderen deze traditioneel op houten panelen volgens strikte richtlijnen. Deze regels zijn bedoeld om zuiverheid en uniformiteit te bewaren, in lijn met de oorspronkelijke leerstellingen van de kerk.

Iconen schilderen

Iconen maken deel uit van de Oosters-orthodoxe, Oriëntaals-orthodoxe en Oosters-katholieke kerken. Ze zijn diep geworteld in het spirituele en kerkelijke leven van gelovigen. Gelovigen binnen de Oosters-orthodoxe kerk beschouwen het schilderen van iconen als een heilig werk, dat zij meestal begeleiden met gebed en het vragen om Gods zegen.

Tegenwoordig signeren iconenschilders hun werk meestal niet meer, behalve in bepaalde tradities zoals bij de Grieken.

Iconenschilders uit gebieden waar men het christendom in oosterse vorm beleefde – zoals Griekenland, Rusland, de Balkan, Oost-Europa, Egypte en Ethiopië – gaven vorm aan de eerste iconen.

Iconen in de theologie

In de 7e en 8e eeuw verloor het Byzantijnse Rijk veel terrein aan Arabieren en Slavische volken. Keizer Leo III van Byzantium dacht dat dit een straf van God was vanwege het gebruik van iconen. De joodse en islamitische afwijzing van beelden beïnvloedde dit idee mogelijk.

Veel christenen stonden kritisch tegenover het vereren van iconen. Zij beriepen zich op het verbod op afgoderij in het tweede van de Tien Geboden:

“Gij zult geen andere goden voor mijn aangezicht hebben.
Gij zult u geen gesneden beeld maken noch enige gestalte […].
Gij zult u voor die niet buigen, noch hen dienen.”

Men noemde deze tegenstanders iconoclasten – letterlijk: iconenbrekers. Het Concilie van Hieria verbood het gebruik van iconen in het jaar 754.

Voorstanders van iconen

De voorstanders van iconen heetten iconodulen. Hun belangrijkste verdediger was Johannes van Damascus, die betoogde dat de Bijbel op sommige plekken juist het maken van beelden toestond. Volgens hem verbood het Oude Testamentslechts het afbeelden van God omdat God toen onzichtbaar was. Maar met de vleeswording van Christus werd God zichtbaar – en dus ook afbeeldbaar.

Na ruim dertig jaar strijd tussen iconoclasten en iconodulen besloot het Tweede Concilie van Nicea in 787 dat gelovigen iconen weer mochten gebruiken. De kerk stond aanbidding niet toe, maar moedigde eerbied voor iconen wel aan.

Iconen en spiritualiteit

Binnen de orthodoxe traditie beschouwen gelovigen een icoon niet als zomaar een afbeelding. De gelovige treedt via een icoon in contact met God en de heiligen. De vierde-eeuwse kerkvader Basilius van Caesarea verwoordde dit zo:

“De eer die de afbeelding wordt bewezen, geldt het origineel.”

Gelovigen bidden tot de afgebeelde heilige en tonen hun eerbied door het slaan van een kruis, buigingen en het kussen van de icoon. In de kerk plaatsen zij kaarsen bij iconen, vaak op speciale standaarden.

Mensen noemen iconen ook wel vensters op de eeuwigheid. Ze laten iets zien van het goddelijke, een glimp van het hemelse rijk. Een icoon vormt als het ware een brug tussen hemel en aarde. Terwijl de gelovige zich losmaakt van de wereld, openbaart zich via de icoon de aanwezigheid van God, engelen en heiligen. Vandaar ook het gezegde: iconen kijken ons aan.

Russische iconenkunst

De Russische icoon vindt haar oorsprong in de Byzantijnse traditie, maar ontwikkelde zich al snel tot een eigen kunstvorm. In Rusland ontstonden meerdere stijlen en scholen, elk met hun eigen kenmerken.

Bekende scholen zijn die van Novgorod, Vladimir-Soezdal en Moskou. Daarnaast richtten kunstenaars ook iconenscholen op in Jaroslavl, Palech en aan de Stroganovschool, al beschouwen kenners hun werken minder vaak als hoogtepunten binnen de Russische iconenkunst.

De bloeiperiode van de Russische iconenschilderkunst lag tussen de 13e en 16e eeuw. Grote meesters uit deze tijd zijn onder anderen Andrej Roebljov, Daniil Tsjornyj, Feofan Grek en Dionisij.

Oudrussische iconen, bekend om hun spirituele kracht en schoonheid, weerspiegelen het diep-religieuze karakter van het Russisch-orthodoxe geloof. In vorm en kleur geven zij uitdrukking aan een spiritueel ideaal. Ze roepen gelovigen op tot eenheid en tonen de vreugde en heerlijkheid van het hemelse koninkrijk.

Iconen bekijken

In bijna elk museum is wel een icoon te vinden. Zelf heb ik de meeste iconen bij elkaar gezien in het Museum Catharijneconvent in Utrecht. Deze collectie is beslist een bezoek waard als je meer wilt ervaren van de spirituele kracht en schoonheid van iconen.

De vervaardiging van iconen

Het maken van een traditionele icoon volgt strikte regels, zoals beschreven in oude handleidingen zoals de Podlehnik. Gelovigen binnen de Oosters-orthodoxe kerk beschouwen het schilderen van een icoon als een religieuze handeling. De schilder bespreekt zijn werk met een geestelijk begeleider en volgt diens aanwijzingen op. Vaak gaat dit gepaard met vasten, meditatie en het bestuderen van religieuze teksten over het gekozen onderwerp.

Iconenschilders gebruiken uitsluitend natuurlijke materialen zoals hout, linnen, krijt, hars, lijm en tempera – een verf die zij maken van eidooier, water en pigment. Ze passen ook vaak bladgoud toe, vooral voor de achtergrond of de nimbus: de gouden kring rond het hoofd van een heilige.

Het proces begint met het maken van een houten paneel. Bij Russische iconen hollen schilders het midden van het paneel vaak iets uit, zodat er een lijst ontstaat – de zogenoemde klejmo (Grieks: skaftó). Daarna bekleden ze het paneel met linnen en brengen meerdere lagen levkas aan, een mengsel van krijt en lijm. Vervolgens tekenen ze de schets op het paneel met houtskool of pigment.

Wanneer de schilder bladgoud gebruikt, brengt hij dat aan voordat hij begint met schilderen. Daarna schildert hij de afbeelding met tempera, van donker naar licht. In Rusland werken schilders hun icoon meestal af met olifa, een vernis op basis van lijnolie. In Griekenland gebruiken zij vaak een vernis op basis van hars.

Soms snijden ambachtslieden de afbeelding in reliëf uit het paneel, met of zonder levkas, en schilderen die vervolgens met tempera.

Sierschilden rondom iconen

Iconenschilders plaatsten vaak sierschilden rondom iconen die zij als bijzonder heilig, oud of waardevol beschouwden. Zij maakten deze schilden van edelmetaal en versierden ze rijk met parels en edelstenen. Ook bekleedden zij sommige iconen met textiel, geborduurd met kralen en stenen. Sommige sierschilden bedekken alleen de rand van het paneel, terwijl andere bijna de hele afbeelding bedekken – op het gezicht en de handen van de heilige na.

Bij Russische iconen sloegen ambachtslieden vaak een dun laagje zilver of verguld zilver met plantenmotieven op de rand – dit noemen we basma. Bedekt het schild een groter deel van de icoon, dan spreken we van een oklad of riza – wat letterlijk ‘kleed’ betekent.

De betekenis van goud

Goud – aurum in het Latijn – is een edelmetaal dat niet oxideert. Daarom koppelen bijna alle culturen het aan de zon, de eeuwigheid en onverwoestbaarheid. Mensen gebruikten goud al eeuwen geleden als ruilmiddel én als symbool van rijkdom en spirituele kracht.

In spirituele tradities zoals het boeddhisme speelt goud een belangrijke rol. Denk aan de lachende boeddhabeelden, die vaak zijn verguld of zelfs volledig van goud gemaakt. Deze beelden symboliseren gezondheid, geluk en overvloed.

Mensen beschouwen goud als drager van energie, zonnekracht en innerlijke zuiverheid. Het roept associaties op met helderheid, wijsheid, plezier en groei. In energetisch opzicht helpt goud bij het nemen van beslissingen, stimuleert het het bewustzijn en trekt het overvloed aan.

Veel mensen verbinden goud met woorden als voorspoed, promotie, gezondheid, succes, moed, liefde, wijsheid, passie, waardering en genezing. Niet voor niets noemen velen goud ook wel het metaal van het hart.

Moderne interpretatie met bladgoud

Na jarenlang verschillende religies te hebben bestudeerd en steeds meer gevoel te hebben ontwikkeld voor de spirituele wereld in en om mij heen, begon ik in 2022 te werken met bladgoud. Ik geloof dat alles heilig is – en dat geldt zeker voor dieren. In veel oude culturen, zoals die van Afrikaanse en Indiase stammen, zie je hoe dieren een diep symbolische betekenis krijgen.

Bladgoud verwerk ik in kleine aquarellen, waarbij ik soms met gelpen extra details toevoeg. Een aantal voorbeelden hiervan zie je hieronder. Het volledige overzicht vind je in mijn galerie met aquarellen en in mijn galerie met mixed media schilderijen.

Bekijk het zelf

Wil je de kracht van bladgoud in het echt ervaren? Bekijk dan mijn collectie in de galerie, waar je ook de originele schilderijen kunt zien en aankopen. Elk werk is met aandacht en liefde gemaakt – als venster op iets groters.